feat(dane): interfejs zarządzania plikami baz — trzy poziomy dostępu (DAN-27)

Ekran „Pliki" z trzema poziomami, wpiętymi w kontrolę dostępu z PRE-27:

  „files"        widzi listę i KLIKANIEM decyduje, z których baz program korzysta,
  „files_input"  dokłada wgrywanie i ARCHIWIZACJĘ,
  administrator  kasowanie, przywracanie z archiwum i REGUŁY WALIDACJI.

STAN JEST TERAZ TRWAŁY. DAN-15 trzymał go w zmiennej DISABLED_BASES, bo warstwa
danych nie miała gdzie zapisywać — udział był montowany read-only. Skoro stan ma
być klikany, musi przetrwać restart, więc udział jest zapisywalny, a stan leży
w pliku obok baz (zapis atomowy: plik opisuje CAŁY zbiór, więc obcięcie w połowie
skasowałoby wiedzę o wszystkich naraz). DISABLED_BASES zostaje jako awaryjne
wyłączenie z konfiguracji i odsiewa DODATKOWO — nie odwrotnie, bo inaczej ktoś
z dostępem do ekranu włączyłby bazę wyłączoną świadomie na poziomie wdrożenia.

ARCHIWIZACJA NIE KASUJE. Plik zostaje na dysku, zamrożony, ze znacznikiem czasu;
znika wyłącznie z użytku. To najdalej idąca operacja osoby wgrywającej dane —
kasować może tylko administrator. Test sprawdza, że plik po archiwizacji nadal
istnieje, bo to jest cała istota tej operacji.

WALIDACJA JEST BRAMKĄ DO UŻYTKU, NIE FILTREM NA WEJŚCIU. Plik wgrany zostaje
NIEZALEŻNIE od wyniku — nie tracimy niczego, co ktoś wgrał. Zmienia się tylko to,
czy da się go włączyć. Sprawdzenie biegnie też w chwili włączania, nie tylko przy
wgrywaniu: reguły mogą się zmienić po fakcie.

O WALIDACJI WIE TYLKO ADMINISTRATOR. Pliki wstrzymane są odsiewane W WARSTWIE
DANYCH przy for_admin=False, a nie ukrywane w szablonie — gdyby dochodziły do
przeglądarki, wystarczyłby podgląd źródła, żeby poznać reguły. Odmowa włączenia
wraca do konta bez uprawnień BEZ POWODU, bo powód zdradza regułę. Sekcja reguł
nie trafia nawet do źródła strony. Test parametryzowany po obu niższych poziomach
szuka w odpowiedzi śladów mechanizmu i wymaga, żeby żadnego nie było.

Każdy plik ma policzony sha256 — tożsamość niezależna od nazwy. Wykorzystuje ją
już odrzucanie duplikatów, a w kroku drugim posłuży do pilnowania zgodności
lustra w SQL.

Przy okazji naprawiony błąd, który dopiero co bym wprowadził: Path("") to
Path("."), czyli wartość PRAWDZIWA, więc `Path(os.getenv(...)) or domyślna`
zawsze wybierało pustą zmienną i zapisywało stan do katalogu bieżącego.

Wymaga zapisywalnego udziału — osobny PR w repo deploy.

Co-Authored-By: Claude Opus 5 <noreply@anthropic.com>

services/data/app/files.py

@@ -0,0 +1,321 @@
+"""Rejestr plików baz: stan użycia, wgrywanie, archiwizacja, walidacja (DAN-27).
+
+CO SIĘ ZMIENIA WZGLĘDEM DAN-15. Dotąd włączanie i wyłączanie baz szło przez
+zmienną `DISABLED_BASES` — deklaratywnie, bo warstwa danych nie miała gdzie
+zapisywać stanu (udział read-only, cache jako emptyDir). Teraz stan jest KLIKANY,
+więc musi być trwały: udział jest zapisywalny, a stan leży w pliku obok baz.
+
+STANY PLIKU
+  active      — bierze udział w wyszukiwaniu,
+  ready       — sprawny, ale świadomie odstawiony; można włączyć jednym kliknięciem,
+  archived    — ZAMROŻONY: nie bierze udziału, ma znacznik czasu archiwizacji,
+                sam plik zostaje nietknięty. To jedyna forma „usuwania" dostępna
+                osobie wgrywającej dane,
+  quarantine  — wgrany, ale nie przeszedł walidacji. NIE JEST TRACONY; decyzję,
+                czy go skasować, podejmuje wyłącznie administrator.
+
+DLACZEGO KWARANTANNA JEST NIEWIDOCZNA POZA ADMINISTRATOREM. Zasada z PRE-27 mówi,
+że konto ograniczone nie ma skąd wiedzieć o mechanizmach, których nie obsługuje.
+Gdyby plik w kwarantannie był widoczny z powodem odrzucenia, każdy wgrywający
+poznałby reguły walidacji — a te są narzędziem administratora. Osoba wgrywająca
+widzi więc plik jako „oczekuje na zatwierdzenie", bez powodu i bez reguł.
+
+REGUŁY WALIDACJI są danymi, nie kodem: administrator ustawia je z ekranu. Trzymamy
+je w tym samym pliku stanu, bo stan i reguły zmieniają się razem i muszą przetrwać
+restart tak samo.
+"""
+from __future__ import annotations
+
+import hashlib
+import json
+import os
+import re
+import tempfile
+import threading
+from datetime import datetime, timezone
+from pathlib import Path
+
+ACTIVE, READY, ARCHIVED, QUARANTINE = "active", "ready", "archived", "quarantine"
+USABLE = frozenset({ACTIVE})
+
+# Stany, o których wolno wiedzieć osobie bez uprawnień administracyjnych.
+# Kwarantanna świadomie poza listą — patrz nagłówek modułu.
+VISIBLE_TO_EVERYONE = frozenset({ACTIVE, READY, ARCHIVED})
+
+_lock = threading.Lock()
+
+DEFAULT_RULES: dict = {
+    "extensions": [".xlsx"],
+    "max_size_mb": 50,
+    "min_rows": 1,
+    "required_columns": [],      # puste = bez wymagań co do nagłówków
+    "reject_duplicate_content": True,
+}
+
+
+def state_path(root: Path | str) -> Path:
+    """Plik stanu — obok baz, chyba że wskazano inaczej.
+
+    Sprawdzamy NAPIS ze środowiska, nie Path(napis): Path("") to Path("."),
+    czyli wartość PRAWDZIWA, więc `Path(os.getenv(...)) or domyślna` zawsze
+    wybierało pustą zmienną i zapisywało stan do katalogu bieżącego."""
+    override = os.getenv("FILES_STATE", "").strip()
+    return Path(override) if override else Path(root) / ".files-state.json"
+
+
+def _now() -> str:
+    return datetime.now(timezone.utc).isoformat(timespec="seconds")
+
+
+def sha256_of(path: Path | str) -> str:
+    """Skrót treści pliku — tożsamość pliku niezależna od nazwy.
+
+    Przyda się też krokowi drugiemu (lustro w SQL): to po nim poznamy, że plik
+    na dysku rozjechał się z tym, co wczytano do bazy."""
+    h = hashlib.sha256()
+    with open(path, "rb") as fh:
+        for chunk in iter(lambda: fh.read(1024 * 1024), b""):
+            h.update(chunk)
+    return h.hexdigest()
+
+
+# ── stan ─────────────────────────────────────────────────────────────────
+
+def _read_state(root: Path) -> dict:
+    try:
+        with open(state_path(root), encoding="utf-8") as fh:
+            data = json.load(fh)
+    except (FileNotFoundError, json.JSONDecodeError):
+        data = {}
+    files = data.get("files")
+    rules = data.get("rules")
+    return {
+        "files": files if isinstance(files, dict) else {},
+        "rules": {**DEFAULT_RULES, **(rules if isinstance(rules, dict) else {})},
+    }
+
+
+def _write_state(root: Path, data: dict) -> None:
+    path = state_path(root)
+    path.parent.mkdir(parents=True, exist_ok=True)
+    # Atomowo: plik stanu opisuje CAŁY zbiór baz, więc obcięcie go w połowie
+    # zapisu skasowałoby wiedzę o wszystkich naraz.
+    fd, tmp = tempfile.mkstemp(dir=str(path.parent), suffix=".tmp")
+    try:
+        with os.fdopen(fd, "w", encoding="utf-8") as fh:
+            json.dump(data, fh, ensure_ascii=False, indent=1, sort_keys=True)
+            fh.flush()
+            os.fsync(fh.fileno())
+        os.replace(tmp, path)
+    except BaseException:
+        Path(tmp).unlink(missing_ok=True)
+        raise
+
+
+def rules(root: Path | str) -> dict:
+    return _read_state(Path(root))["rules"]
+
+
+def set_rules(root: Path | str, new: dict) -> dict:
+    root = Path(root)
+    with _lock:
+        data = _read_state(root)
+        merged = {**data["rules"]}
+        for key, value in (new or {}).items():
+            if key in DEFAULT_RULES:
+                merged[key] = value
+        data["rules"] = merged
+        _write_state(root, data)
+    return merged
+
+
+# ── walidacja ────────────────────────────────────────────────────────────
+
+def validate(path: Path | str, root: Path | str, *, digest: str = "",
+             known_digests: dict[str, str] | None = None) -> list[str]:
+    """Lista POWODÓW odrzucenia. Pusta lista = plik nadaje się do użytku.
+
+    Zwracamy powody, a nie samo „tak/nie", bo administrator ma zobaczyć, CZEGO
+    plikowi brakuje — inaczej poprawianie bazy byłoby zgadywanką. Poza konto
+    administracyjne ta lista nie wychodzi."""
+    p, rs = Path(path), rules(root)
+    why: list[str] = []
+
+    exts = [str(e).lower() for e in rs.get("extensions") or []]
+    if exts and p.suffix.lower() not in exts:
+        why.append(f"rozszerzenie {p.suffix or '(brak)'} spoza dozwolonych: {', '.join(exts)}")
+
+    try:
+        size_mb = p.stat().st_size / (1024 * 1024)
+    except OSError:
+        return why + ["pliku nie da się odczytać"]
+    cap = float(rs.get("max_size_mb") or 0)
+    if cap and size_mb > cap:
+        why.append(f"rozmiar {size_mb:.1f} MB przekracza limit {cap:g} MB")
+
+    if rs.get("reject_duplicate_content") and known_digests:
+        digest = digest or sha256_of(p)
+        twin = next((name for name, d in known_digests.items()
+                     if d == digest and name != p.name), None)
+        if twin:
+            why.append(f"treść identyczna z plikiem „{twin}”")
+
+    required = [str(c).strip() for c in (rs.get("required_columns") or []) if str(c).strip()]
+    min_rows = int(rs.get("min_rows") or 0)
+    if required or min_rows:
+        why += _inspect_workbook(p, required, min_rows)
+    return why
+
+
+def _inspect_workbook(path: Path, required: list[str], min_rows: int) -> list[str]:
+    """Zagląda do arkusza: nagłówki i liczba wierszy.
+
+    read_only + tylko pierwszy arkusz — plik bazy potrafi mieć kilkadziesiąt MB,
+    a wczytanie go w całości przy każdym wgraniu zatkałoby usługę."""
+    try:
+        import openpyxl
+
+        wb = openpyxl.load_workbook(path, read_only=True, data_only=True)
+    except Exception as e:                       # noqa: BLE001 — każdy błąd = powód
+        return [f"nie udało się otworzyć arkusza ({type(e).__name__})"]
+    why: list[str] = []
+    try:
+        ws = wb[wb.sheetnames[0]]
+        rows = ws.iter_rows(values_only=True)
+        header = [str(c).strip().lower() for c in (next(rows, ()) or ()) if c is not None]
+        missing = [c for c in required if c.strip().lower() not in header]
+        if missing:
+            why.append(f"brak wymaganych kolumn: {', '.join(missing)}")
+        if min_rows:
+            seen = sum(1 for i, _ in enumerate(rows) if i < min_rows)
+            if seen < min_rows:
+                why.append(f"za mało wierszy danych ({seen} < {min_rows})")
+    finally:
+        wb.close()
+    return why
+
+
+# ── rejestr ──────────────────────────────────────────────────────────────
+
+def _scan(root: Path) -> list[Path]:
+    return [p for p in sorted(root.glob("**/*"))
+            if p.is_file() and not p.name.startswith((".", "~$"))]
+
+
+def registry(root: Path | str, *, for_admin: bool = False) -> list[dict]:
+    """Pliki na udziale wraz ze stanem. `for_admin` odsłania kwarantannę i powody.
+
+    Filtrowanie siedzi TUTAJ, a nie w szablonie: gdyby pliki w kwarantannie
+    dochodziły do przeglądarki i były tylko ukrywane stylem, wystarczyłby podgląd
+    źródła strony, żeby poznać reguły walidacji."""
+    root = Path(root)
+    data = _read_state(root)
+    out: list[dict] = []
+    for p in _scan(root):
+        rel = str(p.relative_to(root))
+        row = data["files"].get(rel, {})
+        status = row.get("status") or READY
+        if status == QUARANTINE and not for_admin:
+            continue
+        try:
+            st = p.stat()
+            size_mb = round(st.st_size / (1024 * 1024), 2)
+            modified = datetime.fromtimestamp(st.st_mtime, tz=timezone.utc).strftime("%Y-%m-%d")
+        except OSError:
+            size_mb, modified = None, None
+        entry = {
+            "name": p.name, "path": rel, "size_mb": size_mb, "modified": modified,
+            "status": status, "in_use": status in USABLE,
+            "archived_at": row.get("archived_at") or "",
+            "uploaded_at": row.get("uploaded_at") or "",
+            "uploaded_by": row.get("uploaded_by") or "",
+            "sha256": row.get("sha256") or "",
+        }
+        if for_admin:
+            entry["rejected_for"] = list(row.get("rejected_for") or [])
+        out.append(entry)
+    return out
+
+
+def usable_paths(root: Path | str) -> list[str]:
+    """Ścieżki baz, które FAKTYCZNIE biorą udział w wyszukiwaniu."""
+    root = Path(root)
+    return [str(root / e["path"]) for e in registry(root, for_admin=True) if e["in_use"]]
+
+
+def _touch(root: Path, rel: str, **fields) -> dict:
+    with _lock:
+        data = _read_state(root)
+        row = {**data["files"].get(rel, {}), **fields}
+        data["files"][rel] = row
+        _write_state(root, data)
+    return row
+
+
+def set_status(root: Path | str, rel: str, status: str, *, by: str = "") -> dict:
+    """Zmienia stan pliku. Włączyć do użytku można TYLKO plik, który przeszedł
+    walidację — to jest właśnie ta bramka, o której mowa w wymaganiu."""
+    root = Path(root)
+    target = root / rel
+    if not target.is_file():
+        raise ValueError(f"Nie ma pliku „{rel}”.")
+    if status not in {ACTIVE, READY, ARCHIVED, QUARANTINE}:
+        raise ValueError(f"Nieznany stan: {status}")
+
+    data = _read_state(root)
+    current = (data["files"].get(rel) or {}).get("status") or READY
+    if status == ACTIVE:
+        if current == QUARANTINE:
+            raise ValueError("Plik nie może trafić do użytku.")
+        known = {e["path"]: e["sha256"] for e in registry(root, for_admin=True) if e["sha256"]}
+        why = validate(target, root, known_digests=known)
+        if why:
+            _touch(root, rel, status=QUARANTINE, rejected_for=why, checked_at=_now())
+            raise ValueError("Plik nie może trafić do użytku.")
+
+    fields = {"status": status, "changed_at": _now(), "changed_by": by}
+    if status == ARCHIVED:
+        # Znacznik czasu archiwizacji to wymóg: „zamrożona forma z timestampem".
+        fields["archived_at"] = _now()
+    elif status == ACTIVE:
+        fields["archived_at"] = ""
+        fields["rejected_for"] = []
+    return _touch(root, rel, **fields)
+
+
+def store_upload(root: Path | str, filename: str, content: bytes, *, by: str = "") -> dict:
+    """Zapisuje wgrany plik i od razu go sprawdza.
+
+    Plik zostaje NIEZALEŻNIE od wyniku walidacji — nie tracimy niczego, co ktoś
+    wgrał. Zmienia się tylko to, czy da się go włączyć do użytku."""
+    root = Path(root)
+    safe = re.sub(r"[^A-Za-z0-9._ -]", "_", Path(filename or "").name).strip() or "plik"
+    target = root / safe
+    stem, suffix, n = Path(safe).stem, Path(safe).suffix, 1
+    while target.exists():                       # nie nadpisujemy cudzej bazy
+        target = root / f"{stem}-{n}{suffix}"
+        n += 1
+    root.mkdir(parents=True, exist_ok=True)
+    target.write_bytes(content)
+
+    rel = str(target.relative_to(root))
+    digest = sha256_of(target)
+    known = {e["path"]: e["sha256"] for e in registry(root, for_admin=True)
+             if e["sha256"] and e["path"] != rel}
+    why = validate(target, root, digest=digest, known_digests=known)
+    _touch(root, rel, status=QUARANTINE if why else READY, rejected_for=why,
+           sha256=digest, uploaded_at=_now(), uploaded_by=by, checked_at=_now())
+    return {"path": rel, "name": target.name, "accepted": not why}
+
+
+def delete(root: Path | str, rel: str) -> None:
+    """Nieodwracalne skasowanie pliku — wyłącznie dla administratora."""
+    root = Path(root)
+    target = root / rel
+    if not target.is_file():
+        raise ValueError(f"Nie ma pliku „{rel}”.")
+    target.unlink()
+    with _lock:
+        data = _read_state(root)
+        data["files"].pop(rel, None)
+        _write_state(root, data)

services/data/app/main.py

@@ -7,13 +7,16 @@ ani prezentacji.
 # build-marker: 2026-07-25 wymuszenie nowego obrazu po incydencie z tagiem :latest
 from __future__ import annotations
 
+import base64
+import binascii
 from contextlib import asynccontextmanager
 
-from fastapi import FastAPI
+from fastapi import FastAPI, HTTPException
 
-from app import canary, link_crypto, security
+from app import canary, files, link_crypto, security
 from app.config import settings
 from app.models import HealthInfo, SearchQuery, SearchResult
+from pydantic import BaseModel
 from app.providers.factory import build_provider
 
 provider = build_provider(settings)
@@ -54,6 +57,78 @@ def bases() -> dict:
     return {"bases": items, "enabled": sum(1 for b in items if b["enabled"]), "total": len(items)}
 
 
+# ── zarządzanie plikami baz (DAN-27) ─────────────────────────────────────
+# Warstwa danych jest właścicielem plików, więc to ona nimi zarządza. Uprawnienia
+# rozstrzyga PREZENTACJA (PRE-27) i przekazuje tu wynik jako `for_admin` / `by` —
+# ta warstwa nie zna kont i nie ma jak ich znać. Nie jest to dziura: warstwa
+# danych stoi za tokenem międzywarstwowym i szyfrowanym łączem, więc rozmawia
+# z nią wyłącznie warstwa logiczna.
+
+class FilesQuery(BaseModel):
+    for_admin: bool = False
+
+
+class FileAction(BaseModel):
+    path: str
+    status: str = ""
+    by: str = ""
+
+
+class FileUpload(BaseModel):
+    filename: str
+    content_b64: str
+    by: str = ""
+
+
+class RulesUpdate(BaseModel):
+    rules: dict
+
+
+@app.post("/files")
+def files_list(q: FilesQuery) -> dict:
+    """Rejestr plików. Kwarantanna WYCHODZI stąd tylko przy for_admin — filtrujemy
+    u źródła, żeby nie dało się jej odczytać z podglądu źródła strony."""
+    root = settings.excel_dir
+    return {"files": files.registry(root, for_admin=q.for_admin),
+            "rules": files.rules(root) if q.for_admin else {},
+            "root": str(root)}
+
+
+@app.post("/files/status")
+def files_status(a: FileAction) -> dict:
+    try:
+        row = files.set_status(settings.excel_dir, a.path, a.status, by=a.by)
+    except ValueError as e:
+        raise HTTPException(422, str(e)) from e
+    return {"path": a.path, "status": row.get("status")}
+
+
+@app.post("/files/upload")
+def files_upload(u: FileUpload) -> dict:
+    """Plik wędruje w base64 wewnątrz zaszyfrowanego łącza — tym samym kanałem,
+    co reszta ruchu międzywarstwowego. Osobny, nieszyfrowany kanał na pliki
+    byłby obejściem PRE-16."""
+    try:
+        raw = base64.b64decode(u.content_b64, validate=True)
+    except (binascii.Error, ValueError) as e:
+        raise HTTPException(422, "Nieczytelna zawartość pliku.") from e
+    return files.store_upload(settings.excel_dir, u.filename, raw, by=u.by)
+
+
+@app.post("/files/delete")
+def files_delete(a: FileAction) -> dict:
+    try:
+        files.delete(settings.excel_dir, a.path)
+    except ValueError as e:
+        raise HTTPException(422, str(e)) from e
+    return {"deleted": a.path}
+
+
+@app.post("/files/rules")
+def files_rules(u: RulesUpdate) -> dict:
+    return {"rules": files.set_rules(settings.excel_dir, u.rules)}
+
+
 @app.get("/health", response_model=HealthInfo)
 def health() -> HealthInfo:
     return provider.health()

services/data/app/providers/excel_provider.py

@@ -92,20 +92,30 @@ class ExcelDataProvider(DataProvider):
         return [str(p) for p in sorted(base.glob("**/*.xlsx")) if not p.name.startswith("~$")]
 
     def _enabled_files(self, paths: list[str]) -> list[str]:
-        """Odsiewa bazy WYŁĄCZONE globalnie (DAN-15) — nie biorą udziału
-        w interpretacji, choć fizycznie leżą na udziale."""
-        from app import bases
+        """Bazy biorące udział w wyszukiwaniu.
 
+        Źródłem prawdy jest REJESTR PLIKÓW (DAN-27) — stan klikany z ekranu,
+        trwały na udziale. Zmienna DISABLED_BASES z DAN-15 zostaje jako awaryjne
+        wyłączenie z konfiguracji: gdy jest ustawiona, odsiewa DODATKOWO. Nie
+        odwrotnie — inaczej ktoś z dostępem do ekranu mógłby włączyć bazę
+        wyłączoną świadomie na poziomie wdrożenia.
+        """
+        from app import files
+
+        usable = set(files.usable_paths(self.s.excel_dir))
+        out = [p for p in paths if p in usable]
         entries = bases.disabled_entries()
-        if not entries:
-            return paths
-        return [p for p in paths if bases.is_enabled(p, self.s.excel_dir, entries)]
+        if entries:
+            out = [p for p in out if bases.is_enabled(p, self.s.excel_dir, entries)]
+        return out
 
     def list_bases(self) -> list[dict]:
         """Bazy dostępne na udziale + metaopis + stan włączenia (DAN-15/PRE-09)."""
         from app import bases
 
-        return bases.list_bases(self.s.excel_dir, self._excel_files())
+        from app import files
+
+        return files.registry(self.s.excel_dir, for_admin=True)
 
     # ---- publiczne API ----
     def search(self, query: SearchQuery) -> SearchResult:

services/data/tests/test_files.py

@@ -0,0 +1,162 @@
+"""Rejestr plików baz: stany, walidacja, archiwizacja (DAN-27).
+
+Testujemy tu RDZEŃ — bez HTTP i bez uprawnień, bo uprawnienia rozstrzyga
+prezentacja (patrz services/presentation/tests/test_pliki.py). Tutaj chodzi
+o to, żeby żadna operacja nie gubiła pliku i żeby bramka „do użytku tylko po
+walidacji" faktycznie trzymała.
+"""
+import pathlib
+
+import pytest
+
+from app import files
+
+
+@pytest.fixture()
+def root(tmp_path, monkeypatch):
+    monkeypatch.delenv("FILES_STATE", raising=False)
+    return tmp_path
+
+
+def _xlsx(path, rows=3, header=("id", "opis")):
+    import openpyxl
+
+    wb = openpyxl.Workbook()
+    ws = wb.active
+    ws.append(list(header))
+    for i in range(rows):
+        ws.append([i, f"treść {i}"])
+    wb.save(path)
+    return path
+
+
+# ── rejestr i stany ──────────────────────────────────────────────────────
+
+def test_new_file_is_visible_but_not_in_use(root):
+    _xlsx(root / "baza.xlsx")
+    entry = files.registry(root)[0]
+    assert entry["status"] == files.READY
+    assert entry["in_use"] is False, "nowy plik nie może sam wejść do wyszukiwania"
+
+
+def test_only_active_files_reach_the_search(root):
+    _xlsx(root / "a.xlsx")
+    _xlsx(root / "b.xlsx")
+    assert files.usable_paths(root) == []
+    files.set_status(root, "a.xlsx", files.ACTIVE)
+    assert [pathlib.Path(p).name for p in files.usable_paths(root)] == ["a.xlsx"]
+
+
+def test_state_survives_a_restart(root):
+    """Stan jest KLIKANY, więc musi być trwały — inaczej restart poda po cichu
+    przywracałby bazy wyłączone świadomie."""
+    _xlsx(root / "a.xlsx")
+    files.set_status(root, "a.xlsx", files.ACTIVE)
+    assert files.state_path(root).exists()
+    assert files.registry(root)[0]["in_use"] is True
+
+
+# ── archiwizacja ─────────────────────────────────────────────────────────
+
+def test_archiving_freezes_the_file_but_never_removes_it(root):
+    """To jest najdalej idąca operacja osoby wgrywającej dane: plik ZOSTAJE."""
+    p = _xlsx(root / "stara.xlsx")
+    files.set_status(root, "stara.xlsx", files.ACTIVE)
+    files.set_status(root, "stara.xlsx", files.ARCHIVED, by="dane")
+    entry = files.registry(root)[0]
+    assert p.exists(), "plik zniknął z dysku — archiwizacja ma go zachować"
+    assert entry["status"] == files.ARCHIVED
+    assert entry["in_use"] is False
+    assert entry["archived_at"], "brak znacznika czasu archiwizacji"
+
+
+def test_archived_file_cannot_slip_back_into_use_by_itself(root):
+    _xlsx(root / "stara.xlsx")
+    files.set_status(root, "stara.xlsx", files.ARCHIVED)
+    assert files.usable_paths(root) == []
+
+
+# ── walidacja: bramka do użytku ──────────────────────────────────────────
+
+def test_upload_keeps_a_file_that_fails_validation(root):
+    """Rzecz najważniejsza: wgranego pliku NIE TRACIMY, choćby nie przeszedł."""
+    files.set_rules(root, {"extensions": [".xlsx"]})
+    out = files.store_upload(root, "notatka.txt", "to nie jest baza".encode("utf-8"), by="dane")
+    assert out["accepted"] is False
+    assert (root / out["path"]).exists(), "plik odrzucony zniknął z dysku"
+    admin_view = files.registry(root, for_admin=True)[0]
+    assert admin_view["status"] == files.QUARANTINE
+    assert admin_view["rejected_for"], "administrator ma widzieć powód"
+
+
+def test_a_held_file_is_invisible_without_admin_rights(root):
+    """Gdyby plik wstrzymany był widoczny z powodem odrzucenia, każdy wgrywający
+    poznałby reguły walidacji — a te są narzędziem administratora."""
+    files.store_upload(root, "notatka.txt", "nie baza".encode("utf-8"))
+    assert files.registry(root, for_admin=False) == []
+    assert len(files.registry(root, for_admin=True)) == 1
+
+
+def test_a_held_file_cannot_be_switched_into_use(root):
+    files.store_upload(root, "notatka.txt", "nie baza".encode("utf-8"))
+    rel = files.registry(root, for_admin=True)[0]["path"]
+    with pytest.raises(ValueError):
+        files.set_status(root, rel, files.ACTIVE)
+
+
+def test_activation_revalidates_and_holds_a_file_that_stopped_qualifying(root):
+    """Reguły mogą się zmienić PO wgraniu — bramka sprawdza w chwili włączania,
+    a nie tylko przy wgrywaniu."""
+    _xlsx(root / "mala.xlsx", rows=2)
+    files.set_status(root, "mala.xlsx", files.ACTIVE)
+    files.set_rules(root, {"min_rows": 500})
+    files.set_status(root, "mala.xlsx", files.READY)
+    with pytest.raises(ValueError):
+        files.set_status(root, "mala.xlsx", files.ACTIVE)
+    assert (root / "mala.xlsx").exists()
+
+
+@pytest.mark.parametrize("rule,value,bad", [
+    ("extensions", [".xlsx"], "plik.csv"),
+    ("max_size_mb", 0.000001, "plik.xlsx"),
+])
+def test_rules_reject_what_they_are_meant_to(root, rule, value, bad):
+    files.set_rules(root, {rule: value})
+    out = files.store_upload(root, bad, b"x" * 2048)
+    assert out["accepted"] is False
+
+
+def test_required_columns_are_checked_inside_the_workbook(root):
+    files.set_rules(root, {"required_columns": ["id", "znaczenie"]})
+    _xlsx(root / "tmp.xlsx", header=("id", "opis"))
+    why = files.validate(root / "tmp.xlsx", root)
+    assert why and "znaczenie" in why[0]
+
+
+def test_duplicate_content_is_rejected_by_hash_not_by_name(root):
+    files.set_rules(root, {"reject_duplicate_content": True})
+    data = _xlsx(root / "wzor.xlsx").read_bytes()
+    first = files.store_upload(root, "pierwsza.xlsx", data)
+    assert first["accepted"] is True
+    second = files.store_upload(root, "inna-nazwa.xlsx", data)
+    assert second["accepted"] is False
+
+
+def test_upload_never_overwrites_someone_elses_base(root):
+    files.store_upload(root, "baza.xlsx", _xlsx(root / "w.xlsx").read_bytes())
+    (root / "w.xlsx").unlink()
+    files.set_rules(root, {"reject_duplicate_content": False})
+    out = files.store_upload(root, "baza.xlsx", "inna treść".encode("utf-8"))
+    assert out["name"] != "baza.xlsx"
+    assert (root / "baza.xlsx").exists() and (root / out["path"]).exists()
+
+
+# ── kasowanie ────────────────────────────────────────────────────────────
+
+def test_delete_removes_the_file_and_its_entry(root):
+    _xlsx(root / "a.xlsx")
+    files.set_status(root, "a.xlsx", files.ACTIVE)
+    files.delete(root, "a.xlsx")
+    assert not (root / "a.xlsx").exists()
+    assert files.registry(root, for_admin=True) == []
+    assert files.usable_paths(root) == []